September 2008

Thema: 100 jaar NVvK

NVvK: Van toen naar nu en verder

Gerard Vos - Directeur NvvK

Inleiding
De NVvK - de Nederlandse Vereniging voor Koude - bestaat 100 jaar.
Uit de geschiedenis wordt niet alleen duidelijk wat de doelstelling en werkwijze zijn, en met welke organisaties de NVvK samenwerkt, maar ook hoe één van de oudste vakwetenschappelijke verenigingen van Nederland springlevend in de maatschappij van vandaag staat en nog belangrijker, zich ten dienste van de samenleving van morgen opstelt. Tot en met het jubileumfeest op 23 september 2008 wordt vanuit de geschiedenis en vanuit het internationale samenwerkingsverband met het International Institute of Refrigeration (IIR/IIF) aandacht gevraagd voor de gedachte die destijds Kamerlingh Onnes er toe bracht de vereniging op te richten.

Wie was Heike Kamerlingh Onnes?

Dirk van Delft - Directeur Museum Boerhaave, bijzonder hoogleraar “Materieel erfgoed van de natuurwetenschappen” aan de Universiteit Leiden

Inleiding
Heike Kamerlingh Onnes bedwong op 10 juli 1908 als eerste het helium.
In lokaal E' van zijn Natuurkundig Laboratorium, hartje Leiden tegenover het Van der Werff-park, wist hij na een lange, uitputtende dag het laatste der ''permanente'' gassen vloeibaar te maken. Aldus bereikte hij een temperatuur van enkele graden boven het absolute nulpunt (-273,15 °C.) en werd Leiden het koudste plekje op aarde. De volledige tekst van de lezing van professor Dirk van Delft bij de uitreiking van de Kamerlingh Onnes-prijs.

De Kamerlingh Onnes-prijs voor markante vooruitgang

Henk van der Ree - Emeritus hoogleraar TU Delft

Inleiding
Professor. Ir. Henk van der Ree, emeritus hoogleraar aan de TU Delft, NVvK-coryfee en vooraanstaand IIR-bestuurder, kijkt terug op 60 jaar Kamerlingh Onnes-prijs.
Hij benadrukt in zijn rede hoe de Kamerlingh Onnes-prijs enerzijds een erkenning is voor bijzondere verdiensten op wetenschappelijk gebied met direct economische-maatschappelijke belang, anderzijds hoe van meet af aan de Kamerlingh Onnes-prijs een internationale prijs is geweest. Die drie-eenheid zou ook dit jaar weer in de jury-keuze tot uiting komen.

Samenvatting
De Kamerlingh Onnes prijs is ingesteld bij het 40-jarige jubileum van de Nederlandse Vereniging voor Koude. Inmiddels hebben 13 personen en twee researchgroepen deze prijs ontvangen. Het gebied van de zeer lage temperaturen heeft hierbij het grootste aandeel gehad.
De meeste toekenningen markeren mijlpalen in de ontwikkeling van de koudetechniek, enkele daarentegen zijn meer gericht op bredere, maatschappelijke verdiensten, Ondanks de grote verdiensten van de Kamerlingh Onnes prijswinnaars zijn de meesten buiten het vakgebied nauwelijks bekend.

Summary
The Kamerling Onnes Award goes back to the 40 years celebration of the Dutch Association of Refrigeration. Meanwhile 13 persons and two research groups have received this price. Most awards have been directed towards the domain of very low temperatures. Most distinctions express milestones of refrigerating technology developments; however, some have to do with broader merits on refrigeration and impacts for society. Despite their important contributions for human life, most Kamerlingh Onnes laureates are hardly know outside the professional refrigerating community.

Dragers Kamerlingh Onnes Medaille

1950 - Prof. Francis Simon, Oxfort, Engeland.
Zeer lage temperaturen; vloeibaar waterstof en helium.

1955 - Prof. R. Plank, Karlsruhe, Duitsland.
Koudetechniek in brede zin.

1958 - Prof. S.C. Collins, M.I.T., Verenigde Staten.
Lage temperaturen, in het bijzonder m.b.t. apparatuur voor de productie van vloeibaar helium.

1958 - Philips Natuurkundig Laboratorium, Eindhoven, Nederland.
Ontwikkeling koudgaskoelmachine, groep van Dr. Köhler.

1963 - Dr. F. Kidd en Dr. C. West, Cambridge, Engeland.
Onderzoek naar bewaaromstandigheden van fruit. Grondleggers CA-bewaring.

1968 - Prof. P.L. Kapitza, Moskou, Rusland.
Lage temperaturen; wetenschappelijk en technologische; Expansiemachine.

1973 - Mevr. Dr. A. Smith, Stanmore, Engeland
Introductie cryoprotectoren; cryobiologie.

1979 - Dr. J.E. Kunzler, Bell Labs, Verenigde Staten.
Supergeleiding.

1983 - Prof. Dr.-ing. L. Váhl, TU-Delft, Nederland.
Koudetechniek in brede zin.

1988 - Dr. T. Meryman, American Red Cross, Verenigde Staten.
Preserveren bloed, weefsels en organen.

1988 - Ir. T. van Hiele, Sprenger Instituut, Wageningen, Nederland.
Koude in de brede zin; toepassing, organisatie, bestuurlijk.

1995 - Prof. Dr. R. Cohen, Purdue University, Verenigde Staten.
Compressortechnologie en internationale kennisoverdracht. (initiatief tot en succesvolle inspanning m.b.t. de Purdue engineering conferences).

1995 - Refrigeration Research group, Massey University, New Zealand. Under Prof. dr.Andrew C. Cleland.
Koeltechnische processen in relatie tot voedingsmiddelen en de verspreiding van kennis.
Food refrigeration processes and dissemination of knowledge.

2000 - Prof. Dr.G. Frossati, Kamerlingh Onneslaboratorium Leiden, Nederland.
Cryogenics, lage temperaturen. Ontwikkeling cryogene apparatuur, in het bijzonder mengkoelmacines.

2008 - Prof. Dr.-Ing. Dr. H.C. Horst Kruse, FKW Hannover, Research Centre for Refrigeration Technology and Heat Pumps / en voorheen Technische Universiteit Hannover, Duitsland.
Vele bijdrage aan technische vooruitgang, opleiding en kennisoverdracht en inspanningen voor verenigingen voor koude en warmtepompen.

2008 - Prof. Dr. A.T.M. de Waele, Technische Universiteit Eindhoven, Nederland.
Optimalisering van pulsbuiskoelers voor temperaturen lager dan 4 K.

De 100 jaren na Kamerlingh Onnes

A.T.A.M. de Waele - TU Eindhoven

Inleiding
Op 10 juli 1908 slaagde Kamerlingh Onnes erin helium vloeibaar te maken.
De prestatie van Kamerlingh Onnes markeert het eindpunt van een lange ontwikkeling op het gebied van de koeltechniek. De bedwinging van het helium was voltooid. Maar was het echt het einde van ontwikkeling of een nieuw begin? De dankrede van Professor dr. A.T.A.M. de Waele bij de aanvaarding van de Kamerlingh Onnesprijs 2008 schetst de ontwikkeling in de koeltechniek sinds 1908.

Considerans van de jury voor de Kamerlingh Onnes Medaille 2008

Peter Kes - Institute of Physics Kamerlingh Onnes Laboratory

Inleiding
Het 100-jarig bestaan van de NVvK valt samen met het 60-jarig jubileum van de Kamerlingh Onnes-prijs.
Om het bijzondere duale karakter van de prijs in dit dubbele jubileumjaar te laten uitkomen, heeft het bestuur van de Nederlandse Vereniging voor Koude besloten, twee Kamerlingh Onnes-Medailles toe te kennen. Juryvoorzitter Professor dr. Peter Kes geeft de overwegingen van de jury.

Summary
Prof. Dr.-Ing Dr. H.C. Horst Kruse built op the renowned Research Institute for Refrigeration and Heat Pumps with an outstanding international reputation. The research “Forschungszentrum für Kältetechnik und Wärmepumpen (FKW) focuses on compressors, heat pump system and coolants.
Professor Kruse has played an important part in finding replacements for coolants that endangered the environment, such as CFK’s which dissolve the protecting ozone layer. He receives the Kamerlingh Onnes Award “In recognition of his many contributions to technical progress, education, knowledge transfer and to associations in the fields of refrigeration and heat pumps”.
Professor dr. De Waele in his research in Eindhoven initially concentrated on dilution refrigerators, in which he introduced some important new concepts. Around 1990 he shifted his interest to the exploration of cooling with oscillating fluids in interaction with solid walls. Especially his analysis of the fundamental thermodynamic processes of pulse-tube coolers has led him to important improvements and predictions about the lowest attainable temperatures. He was the first to apply 3He in pulse tubes to show that temperatures below 2 K can be achieved. Together with the group at the University of Giessen he holds the world record in lowest temperature in dry refrigerators.
His achievements have attracted the interest and admiration of the international cryocooling community and has inspired the jury to award him today with the Kamerlingh Onnes Golden Medal. He receives the Kamerling Onnes Award for “The optimization of pulse tube refrigerators for temperatures below 4 K”.

Koude- en warmtepomptechnologie op weg naar duurzaamheid

Horst C. Kruse - Forschungszentrum für Kältetechnik und Wärmepumpen GmbH

Inleiding
Wat is de eco-efficiëntie van duurzaamheid? Terwijl overal koudemiddelen worden vervangen is het maar de vraag of daadwerkelijk duurzame doelen worden gehaald.
De kosten van de diverse maatregelen moeten immers afwegen tegen de baten. Onderzoek naar de eco-efficiëntie is nodig. De wereldwijde milieukwesties van ozonafbraak, behandeld in 1987 door het Montreal Protocol "Stoffen die de ozonlaag van de aarde afbreken" en van de opwarming van de aarde zoals behandeld in het 1997 Kyoto Protocol "Broeikasgassen", hebben een aanzienlijke invloed op de koude-, airconditioning- en warmtepompindustrie gehad.

Samenvatting
Dit artikel zal de ontwikkelingen van de Montreal en Kyoto Protocollen ten aanzien van de vervanging van koudemiddelen en emissiereductie aan de orde stellen. Het gebruik van CO₂ in supermarkt en warmtepompsystemen zullen hier als voorbeelden worden genomen. De vraag is of hierbij het doel van werkelijk duurzaamheid voor de toekomst zal worden benaderd, aangezien het oplossen van slechts de atmosferische milieuproblematiek veroorzaakt door de koudemiddelen niet het enige doel kan zijn. Naast de vervanging van ozonafbrekende stoffen en emissiereductie van broeikasgassen veroorzaakt door koude- en warmtepompsystemen moet er tevens een vergelijking worden gemaakt van de kosten die hiermee gepaard gaan. Hiervoor moet er een onderzoek ten aanzien van de eco-efficiëntie worden uitgevoerd om de werkelijke voortgang in duurzaamheid op weg naar de toekomstige koude- en warmtepompsystemen et evalueren.

Summary
This paper will address the developments caused by the Montreal and Kyoto Protocols concerning the refrigerant substitution and emission reduction. As examples, the use of CO₂ in supermarket and heat pump systems, will be considered. The question is if hereby the aim of real sustainability for the future will be approached, because not only solving the atmospheric environmental problems caused by the refrigerants can be the goal alone. Besides substitution of ozone depleting substances and emission reduction of greenhouse gases caused by refrigeration and heat pump systems, furthermore a comparison has to be done concerning the involved costs. Thereby a consideration regarding the eco-efficiency has to be performed in order to evaluate the real progress in sustainability on the way to future refrigeration and heat pump systems.

Henk van Beek - Hoofdredacteur

Inleiding
Dat er een verband is tussen effectiviteit van werknemers en ventilatie is bekend. In principe geldt: hoe beter de ventilatie, hoe hoger de productiviteit. Vraag is of de investeringen in de aanpassingen aan het ventilatiesysteem terugverdiend worden door de productiviteitswinst. Onderzoek van de Finse hoogleraar Olli Seppänen toont duidelijk aan dat investeren in een goed binnenklimaat rendabel is. Slecht geventileerde binnenruimtes worden vaak gerelateerd aan een grotere kans op het sick building syndrome, ademhalingsmoeilijkheden, ziekteverzuim, minder comfort en als gevolg van dat alles aan minder productiviteit.

Trends in ventilatie: groen en gezond

Henk van Beek - Hoofdredacteur

Inleiding
Mens en milieu staan centraal bij de ventilatieconcepten anno 2008. De verschillende leveranciers van ventilatiesystemen spelen daar op in met energiezuinige producten en een betere luchtzuivering. Duurzaamheid en gezondheid zijn de trefwoorden bij nieuwe productintroducties. Specialisatie voor specifieke toepassingen, bijvoorbeeld in de gezondheidszorg, wint snel terrein. De ventilatiewereld staat niet los van de grote wereldwijde trends. Waar elk bedrijf in elke bedrijfstak de woorden duurzaam, energiezuinig en milieu liefst in samenhang in de ondernemingsdoelstellingen probeert te verwerken, blijft de ventilatiebranche natuurlijk niet achter.

Uit de redactie

Royaal

Het is een voorrecht om in Leiden te wonen, zoals ik. De stad is klein genoeg om overzichtelijk te zijn en groot genoeg om toch alles te hebben.
Het koningshuis wist het al: in Leiden is het goed toeven. Niet voor niets woonden en studeerden vele Oranjes in de Sleutelstad. Leiden is de stad van de ontdekkingen, zoals de lokale VVV uitdraagt. Einstein, Curie, Lorentz frequenteerden de stad. En natuurlijk Kamerlingh Onnes. In “mijn” stad deed hij zijn werk. Het prachtige Kamerlingh Onnes-gebouw tegenover het Van der Werffpark herinnert de stad nog altijd aan zijn vroegere aanwezigheid. Een mooi gebaar richting de Nobelprijswinnaar. De NVvK eert Kamerling Onnes dan ook met dit nummer. Een royaal gebaar van de vereniging. Wellicht hopende op een royaal gebaar van die andere andere ex-Leidenaars?

Henk van Beek - Hoofdredacteur