Maart 2007

Thema Legionella

Dag van de Koude - donderdag 19 april 2007
Gecombineerde Jaarvergadering NVvK en Dag voor de Koude over het onderwerp “Transitiemanagement”

P.G.H. Uges - hoofd bureau NVvK

Locatie: TNO Bouwen ondergrond. Laan van Westenenk 501, 7334 DT Apeldoorn

Tijdens de “Dag van de Koude” hebben koudetechnische installateurs, exploitanten van koel- en vrieshuizen, onderzoeksinstellingen, overheid, e.a. de kans elkaar in een ongedwongen sfeer te ontmoeten. Vooraf houdt de vereniging haar eigen, besloten, ledenvergadering. Het bestuur van de NVvK nodigt U uit om in een ongedwongen sfeer de onderlinge banden aan te halen of nieuwe aan te knopen.

Voorlopig programma:
13.00 - 13.30 uur Ontvangst NVvK-leden
13.30 - 15.00 uur Besloten ledenvergadering van de NVvK.

Openbare vergadering met als onderwerp Transitiemanagement.
15.00 - 15.30 uur Ontvangst overige deelnemers.
15.30 - 16.15 uur Voordracht over Transitiemanagement door dr. Ir. H. van Lente (Copernicus Instituut voor Duurzaamheid en Innovatie Universiteit Utrecht)

De geschiedenis leert dat alle technische systemen eens worden vervangen. In de gesprekken over energiebronnen, maar ook in de ontwikkeling van de Koeltechniek en Luchtbehandeling is deze les nog weinig doorgedrongen. Er zijn in het verleden veel transities geweest. zoals van zeil- naar stoomschepen, van kolen naar oliestook, van rijtuig naar auto. In al deze gevallen was van een centrale regie geen sprake. De omvang van dit soort verschuivingen, maar ook de impact wordt daarbij vaak onderschat. In de discussies zien we vaak verwarring rond wisselende problemen en oplossingen. Daarbij worden lessen uit het verleden onvoldoende serieus genomen en bestaat nog steeds de neiging te volharden in het gekozen pad. Het kan er toe leiden dat bedrijven, ja zelfs marktleiders de veranderingen te laat inzien en dan het gevecht verliezen.
Een leerzaam voorbeeld uit ons vakgebied is de productie van ijs. In de tweede helft van de negentiende eeuw werden bederfelijke producten gekoeld met behulp van blokken ijs. Deze werden gezaagd uit bevroren rivieren. Het zo geoogste ijs was meestal zeer zuiver en doorzichtig van structuur en werd over de gehele wereld geëxporteerd. Boston en omgeving was het centrum van de ijsblokken-wereldmarkt. Maar elders begon men aan de ontwikkeling van mechanische koeling. Het roer in Boston werd echter niet omgezet, maar men richtte zich vooral op het optimaliseren van het oogsten van natuurlijk ijs. De resultaten waren fantastisch en de omzet nam snel toe. Enfin, een ieder weet wat er uiteindelijk gebeurde, de koelinstallaties verdrongen de markt van natuurlijk ijs. Men had verzuimd tijdig de bakens te verzetten.
Dit alles roept dus de vraag op: waarheen gaan we zowel energetisch als technologisch. Zijn we bereid tijdig onze bakens te verzetten? Wordt het waterstof of brandstoffen op basis van biomassa? Koelen we straks nog wel, of worden onze producten op een ander wijze geconserveerd en bewaard? Is het gebruik van invertertechnologie in combinatie met warmtepompen en een miniwarmtekrachtcentrale, nog maar een tussenstap naar andere vormen van klimaatregeling? Is de recente uitspraak dat er bij de luchtbehandeling uitsluitend nog sprake is van de warmtepomp, bodemopslag of verdampingskoeling met water als koudemiddel het juiste antwoord? De tijd zal het leren maar het verhaal over ijsblokken uit de rivier is in ieder geval een waarschuwing om niet tegen de stroom in te roeien en alle signalen die te maken kunnen hebben met “transitiemanagement”, serieus te nemen.

Samenvattend: transitiemanagement een boeiend onderwerp gericht op de toekomst. Het NVvK - bestuur verwacht dat dit onderwerp velen zal interesseren.
De dag wordt afgesloten met een hapje en een drankje.
Einde van deze bijeenkomst om ca. 17.00 uur

Deelname
Aan deelname voor zowel de jaarvergadering als het lezingen programma zijn geen kosten verbonden.

Aanmelding
Het is voor de organisatie van belang te weten op wie het bestuur kan rekenen en of u wel of niet gebruik maakt van de lunch. Daarom meldt u tijdig aan! Uw aanmelding moet uiterlijk woensdag 11 april 2007 op het secretariaat van de NVvK zijn: Postbus 10269, 7301 GG Apeldoorn; tel. 055-3601645; fax: 0553664504 of per e-mail info@nwk.nl. internet: www.nwk.nl.
Zonder aanmelding geen toegang!

Jaarverslag NVvK 2006

P.G.H. Uges - hoofd NVvK bureau

2006 kan worden gekenmerkt als een jaar met een sterk toegenomen belangstelling voor Natuurlijke koudemiddelen, zoals het gebruik van NH₃, CO₂ en verdampingskoeling. Tijdens de in februari 2006 gecombineerde NVKL-VSK-2006 vakbeurs, waaraan ook de NVvK deelnam, was dit goed merkbaar. Veel bezoekers waren op zoek naar alternatieven voor bestaande systemen.
Een aantal NVvK-leden namen deel aan de IIR/IIF Gustav Lorentzen Conferentie voor natuurlijke koudemiddelen in Trondheim, Noorwegen. De Nederlandse inschrijving, om in 2008 dit congres in ons land te mogen organiseren, haalde niet de eindstreep. De organisatie werd toegewezen aan Denemarken.
In 2006 werd begonnen aan de voorbereidingen voor de organisatie van de viering van ons honderdjarig bestaan in september 2008. De redactie investeerde veel tijd om in het eerste nummer van 2007 extra aandacht te kunnen besteden aan de 100e jaargang nr. 1 van Koude & Luchtbehandeling.
Een commissie onder voorzitterschap van dr. ir G. J Doornbos (Helpman B.V., voorts bestaande uit mevr. H. Hoekstra (Helpman B.V. en secretaris), H. Blok (Standex B.V.), Ing. D. Havenaar (NVvK), ir. JA. Knobbout, P.G.H. Uges (NVVK) en een aantal corresponderende leden, controleerde de nieuwe vertalingen voor het internationale IIR/IIF woordenboek voor koeltechniek.
De op 6 april gehouden Jaarvergadering met “Dag van de Koude” bestond uit twee gedeelten: a. Een besloten gedeelte voor de huishoudelijke zaken, bestemd voor de NVvK-Ieden; de notulen zijn voor leden verkrijgbaar bij het NVvK-bureau. b. Tijdens het openbare gedeelte kwam het IPCC Special Report aan de orde. Een rapport dat is ontwikkeld als antwoord op verzoeken van de partijen onder de United Nations Framework Convention on Climate Change en onder het Montreal Protocol on Substances that Deplete the Ozone Layer. Dit om politiek relevante, wetenschappelijke en technische informatie aan te leveren met alternatieven voor de ozone depleting substances (ODS) welke het mondiale klimaatsysteem kunnen beïnvloeden. Achtergrond was dat beide regelingen op korte termijn aflopen en dat zowel de ODS-gassen als een aantal substituten, broeikasgassen zijn welke aan een klimaatverandering een bijdrage leveren. Door politieke beslissingen, evenals door de keuze van bepaalde technische opties om de ozonlaag te beschermen, kan de klimaatverandering negatief worden beïnvloed.

NVvK-Bureau
In het verslagjaar werd het vereningsbureau regelmatig benaderd met vragen over ons vakgebied. Het bureau werd vooral geconfronteerd met vragen rond het gebruik van koudemiddelen en in het bijzonder betreffende de CPR13-II en het gebruik van NH₃. Met het ministerie van VROM is nu afgesproken dat bij vragen over koeltechniek en het gebruik van ammoniak als koude middel. Infomil het informatie centrum is voor de Gemeenten. Infomil zal in voorkomende gevallen doorverwijzen naar het NVvK-secretariaat.

Bestuur
De samenstelling van het bestuur in 2006 vindt u in het bijgaande overzicht. De heren Ir M.R.M. Geheniau en N.M. de Jong traden af als bestuurslid. Als een van de opvolgers werd gekozen de heer G.F.D.M. Raaijmakers (HIWA Rotterdam Port Stores en bestuurslid namens de NEKOVRI). Daarnaast heeft mevrouw Ir. E.C. Koets (Energie Consult Holland) zich in de loop van 2006 beschikbaar gesteld om de nog vacante bestuurszetel in te vullen. Om dat bestuursleden uitsluitend tijdens een jaarvergadering kunnen worden benoemd, heeft zij tot de aanstaande jaarvergadering in 2007 als kandidaat-bestuurslid deelgenomen aan de vergaderingen.

Website
De NVvK beschikt over een eigen website. Een gespecialiseerd bureau zal deze in de loop van 2007 moderniseren, daarbij geassisteerd door onze administrateur, de heer F.A. Kapsenberg.

Themadagen
De deelname aan de georganiseerde themadagen was wisselend en resulteerde over het gehele jaar in een financieel neutraal resultaat; de deelname was met resp. 43, 45 en 54 gering te noemen en daarna met 160 deelnemers zeer goed en zodanig overtekend dat moest worden uitgeweken naar een grotere locatie dan die bij TNO.

HBO Den Bosch en Kennisbank
Het betreft een cursus die wordt gegeven onder auspiciën van de NVvK. De kosten voor deelname aan de cursus te Den Bosch zijn onverantwoord hoog opgelopen tot ca. € 10.000,- per cursist. Reden hiervoor zou het geringe aantal leerlingen zijn.
Het bestuur is van mening dat juist door dit hoge tarief de belangstelling sterk terug zal lopen. Hier is duidelijk sprake van een vicieuze cirkel.
Nader overleg van het bestuur met Avans+ over de kosten die van invloed zijn op de prijs en maatregelen om de cursus aantrekkelijker te maken, is noodzakelijk.
De tekst van het praktijkboek van de NVvK, zal in het voorjaar van 2007 op de de NVvK-website worden geplaatst. NVvK-Ieden kunnen dan gratis van het praktijkboek gebruik maken en hebben - via een individueel wachtwoord - toegang tot de inhoud.
Voor de totale inhoud van de kennisbank zijn gesprekken gaande met de NVKL om door middel van een aparte rechtspersoon te komen tot een volledig gevuld en bij te houden kennisinformatiesysteem, waar zowel NVvK als NVKL leden gebruik van kunnen maken.

Leerstoel Koudetechniek
De situatie rond het weer invullen van de leerstoel voor Warmtepompen/ Koeltechniek bij de Tu-Delft is in positieve zin gewijzigd.
De vacature voor een voltijd hoogleraar Thermodynamica is reeds ingevuld. De leerstoel Energievoorziening is nu aan de beurt om te worden bezet. Daarna komt naar verwachting een deeltijd hoogleraar Warmtepompen/ Koeltechniek aan de beurt.
Deze zal komen te vallen onder Thermodynamica.
Ook met de WUR te Wageningen wordt gesproken over het instellen van een deeltijd hoogleraar die zich zal richten op de toepassing van koude.

NH₃-Commissie
Hoewel de adviesraad Gevaarlijke Stoffen (AGS) heeft aangekondigd haar advies inzake de PGS 13 (de toepassing van ammoniak als koudemiddel voor koelinstallaties en warmtepompen CPR 13-II), voor het einde van 2006 te zullen publiceren, is dat niet gelukt. Daarop vooruitlopend is op 22 november 2006 tijdens een bijeenkomst op het Ministerie van VROM, afgesproken dat ter voorbereiding op de aanpassing van de CPR 13-II, een kerngroep bestaande uit mevr. M.Verwoerd (TNO en secretaris) ir. J. van Rooijen (Grenco), ing. J. H. Hoogkamer (NVKL) , Ir. R.J.M. van Gerwen (EET Unilever Research) en PG.H. Uges (NVvK en voorzitter) dit zal coördineren. Bij de herziening van de CPR 13-II zal zo veel mogelijk gebruik worden gemaakt, van het reeds uitgevoerde voorwerk in de afgelopen jaren door de AGS. De kerngroep zal haar bevindingen voorleggen aan de NVvK-NH₃-commissie/ klankbordgroep PGS 13. Hierbij werken NVvK, NVKL en NEKOVRI samen met de bij de PGS-reeks betrokkenen (VROM, SZW, BZK en V&W), alsmede de Provincies (IPO), de Gemeenten (VNG), de Arbeidsinspectie en de Brandweer.

Federatie Koude & Luchtechniek (FKL)
De samenwerking binnen de FKL krijgt meer gestalte en ontwikkeld zich positief. De inbreng van alle betrokken verenigingen (NVvK, NVKL, VERAC, LUKA, VLA en NKI) resulteert in een overkoepelende organisatie die onderling steeds meer samenhang vertoont.

International Institute of Refegeration (IIR)
Belangrijk agendapunt was in het IIR in 2006 de voorbereiding van het wereld koudecongres in Beijing. Behalve de vele contacten met de Chinese gastheren via internet heeft het Management Committee enkele dagen aan dit evenement gewijd in Beijing zelf. Omdat wordt verwacht dat uit eigen land er meer dan 1000 Chinese deelnemers zullen zijn zal het een congres worden met zeker tweemaal zoveel toehoorders als in de laatste decennia gebruikelijk.

Een tweede onderwerp dat veel aandacht vroeg was de voorbereiding van de viering van het 100-jarig bestaan van het IIR in 2008.
In dat kader zal een video worden gemaakt waarin de ontwikkeling en de toekomst van de koudetechniek/IIR worden getoond.
Omdat ook de NVVK in 2008 haar eeuwfeest heeft worden op dit punt met het IIR ideeën uitgewisseld.

Ledenbestand
Uit het bijgaande overzicht blijkt dat als men het aantal studenten buiten beschouwing laat het ledenbestand nauwelijks wijzigt maar het aantal bedrijfsbegunstigers daalt en dat er een toenemend aantal gratis verstrekkingen zijn aan studenten.

De samenstelling van het NVvK - bestuur in 2006

Adviseurs

Hoofd NVvK Bureau
P.G.H. Uges

Hoofdredacteur
H. Blok

NVvK bureau
G.J.M. Vos

Ledenbestand

Aantal leden aan het eind van 2006

Preventie Legionella bij koeltorens en verdampingscondensors
Risico’s vermijden door Good Practices te gebruiken

Harja Blok - Hoofdredacteur K&L

Inleiding
Legionella pneumophila, de veroorzaker van legionellose, wordt aangetroffen in waterige milieus. De bronnen van contaminatie zijn waterdistributiesystemen (douches en dergelijke), verdampingskoelsystemen zoals natte koeltorens en verdampingskoelsystemen zoals natte koeltorens en verdampingscondensors en alle toestellen die kleine, warme waterdruppeltjes genereren. De sectoren die er bij zijn betrokken zijn de industrie, de tertiaire sector (overheidsgebouwen, hotels, kantoorgebouwen en winkelcentra), de zorgsector (ziekenhuizen) en woonhuizen. Unit-airconditioners en meer in het algemeen alle soorten apparaten die gebruik maken van luchtgekoelde condensors kunnen echter geen bron van legionellose zijn.

Conclusie
Legionella, hoewel alom aanwezig in de meeste waterige omgevingen geeft over het algemeen geen aanleiding tot besmetting hoewel uitbraken van legionellose wereldwijd regelmatig gerapporteerd worden.
Echte epidemieën gebeuren daar waar een serie van ogenschijnlijk kleine fouten op het zelfde moment gebeuren. Vaak echter is de exacte bron niet meer na te gaan.
Koeltorens met een open kringloop en in mindere mate koeltorens met een gesloten kringloop en verdampingscondensors vormen een potentiële bron van Legionella-besmetting. In en via deze apparaten kan de Legionella zich vermenigvuldigen en verspreiden.
Goed onderhouden en regelmatig controleerde koeltorens en verdampingscondensors echter vormen een extreem laag risico.
Vele landen kennen richtlijnen en regelgeving en deze helpen ook het risico dat aan genoemde componenten kleeft te verminderen. Alle verdampingskoeltorens en condensors moeten vallen onder de bestaande richtlijnen en er dient een manager aangewezen te worden die verantwoordelijk is voor de waterhygiëne en het onderhoud van de installatie. Ontwerp, bediening en onderhoudsprocedures die het risico minimaliseren moeten worden toegepast. Dit houdt onder meer een effectieve druppelvanger, een watermanagement en een biocide-doseringsprogramma plus regelmatig onderhoud en reiniging van het systeem. Ondanks al deze maatregelen blijven deze systemen economisch interessant vanwege hun hoge energie-efficiency.

Legionellapreventie van groot belang voor de koudetechniek en luchtbehandeling

Prevention of Legionella of great importance for Industrial Refrigeration and Air-conditioning

D. Havenaar - Voorzitter redactie K&L

Inleiding
Het gebruik van (natte) koeltorens en verdampingscondensors in de koudetechniek en luchtbehandeling is alom bekend. Met deze apparaten wordt de condensorwarmte in veel gevallen met toepassing van warmteterugwinning of efficiënte wijze afgevoerd en wordt een relatief lage condensatietemperatuur bereikt, waardoor het energiegebruik van de installatie aanmerkelijk wordt gereduceerd. Met name heeft dit dan ook weer een lagere CO₂-uitstoot tot gevolg, hetgeen weer bijdrage tot een schoner milieu. Deze koeltorens en verdampingscondensors worden voor allerlei toepassingen in de industriële koudetechniek en voor luchtbehandelingsinstallaties ingezet.

Samenvatting
In (natte) koeltorens, verdampingscondensors en bevochtigingssystemen met water zal onder bepaalde kritische omstandigheden de legionella bacterie ontstaan. Om uitbraak en besmetting tegen te gaan moed dit worden voorkomen door preventieve maatregelen te nemen. In de Arbo beleidsregel 4.87-1 zijn hiervoor een aantal voorschriften opgenomen. Het benoemen van branchespecifieke preventiemaatregelen en vertaling door betrokken branches van zorgplicht naar toepasbare adequate hulpmiddelen zal legionella uitbraak verminderen. De Richtlijn 55.3 die door ISSO wordt ontwikkeld is hiervoor dan ook een praktische bruikbaar document.

Summary
Under certain critical circumstances - inside (wet) cooling towers, evaporative condensors and air-humidity systems with water - the bacterium Legionella should arise. To prevent breakout and contamination prevention measures should be taken. The Arbo Directive 4.87-1 contents a number of such instructions.
Appointing and implementation of prevention by branches involved and the translation of care obligation to adequately operational measurements will reduce the breakout of Legionella. The Directive 55.3, under development by ISSO, is for these purposes a practical and useful document.

Wat is legionellose en veteranenziekte?
Legionellose kent twee ziektebeelden: legionellagriep en veteranenziekte.

Legionellagriep openbaart zich door spierpijn, hoofdpijn, koude rillingen, en hoge koorts. Bij legionellagriep doet zich geen longontsteking voor en binnen twee of vijf dagen treedt spontaan herstel op.

Bij veteranenziekte hoort hoofdpijn, spierpijn, diarree, braken, longontsteking, leverfunctiestoornis en nierfalen. De ziekte is met directe toediening van de juiste antibiotica goed behandelbaar. Toch overlijden jaarlijks in Nederland twintig tot dertig mensen aan de gevolgen aan veteranenziekte.

Continu veilig water zonder Legionellabacteriën

Inleiding
Waterbron introduceert een zelfreinigend Legionella-filter met 100% gegarandeerd bacterievrij water.
Ieder bedrijf en iedere instelling heeft te maken met problemen die zouden kunnen ontstaan door de bacterie Legionella Pneumophila.
Waterbron levert een interessant en economisch aantrekkelijk alternatief voor het thermische desinfecteren met chloor, UV, ozon, e.d.. Namelijk een zelf reinigend Legionella-filter, dat gegarandeerd 100% van alle binnenkomende bacteriën verwijdert.

Uit de redactie

Beuhm

In de films van de Pink Panther speelt Peter Sellers de rol van de Franse politie-inspecteur Clouseau. De filmserie heeft een niet-serieuze inslag. Tot de pret behoort ook het accent van de inspecteur dat een cruciale rol speelt als er een terroristenbom in het geding komt. De inspecteur betitelt de helse machine op gebrekkige wijze als een “beuhm”.

In dit nummer kunt u een bericht lezen over de maatregelen die ambtenaren van VROM hebben bedacht om de bommenleggers van Nederland het leven zuur te maken. Zij gaan er van uit dat wanneer er binnen de grenzen geen grondstoffen voor springstoffen aanwezig zijn de kans voor aanslagen aanzienlijk afneemt. Wellicht lazen zij in Wikipedia een verhaaltje waarin vermeld stond dat men zelfs met een mengsel van eenvoudige ingrediënten zoals ammoniak grote explosieve krachten kan ontketenen.
Welnu, op een Anti-Terreur-Symposium, begin februari, beijverden de vertegenwoordigers van VROM zich om ideeën naar buiten te brengen waardoor men in de overtuiging moest komen dat ook VROM Waakt Over Ons Welzijn. Men stelde formeel voor om naarstig op zoek te gaan naar ijsbanen waar ammoniak gebruikt wordt als koudemiddel en die ijsbanen onverwijld te verplichten wat anders in dat vat te doen want terroristen kunnen thans op simpele wijze NH₃ bekomen.
Redactieraadslid Ernst Berends stuurde de berichten op en zag het al helemaal voor zich. “Terrorist gaat naar ijsbaan en zeult joekel van drukvat mee om ammoniak af te tappen zonder dat iemand dat merkt”.
Hoe bedoelt-u?
Anderzijds is dit een “productieve gedachte”. Let op. Weet u dat natriumhypochloriet (NaOCL): “bleekpoeder”) en poedersuiker een redelijk ontplofbaar mengsel vormen? Dies bannen wij bleekpoeder uit en voor de zekerheid ook poedersuiker. Alle oliebollenkramen worden gesommeerd terstond een inert zoetmiddel te serveren.
In het avonturenverhaal “Het geheimzinnige Eiland” van de befaamde Jules Verne vervaardigt een zekere ingenieur Cyrus Smith zonder enig ander hulpmiddel dan een horloge en een tondeldoos een grote hoeveelheid “nitroglycerine” (propaan-1,2,3-triyl trinitraat - C₃H₅N₃O₉) en laat het eiland schudden op zijn grondvesten. De schrijver aarzelt niet om de bereidingswijze tot in de finesses uit te leggen zodat een 12-jarige het proces in één zaterdagmiddag onder de knie heeft. Wij slingeren alle boeken van Jules Verne met terugwerkende kracht op de Index en betitelen de Fransman postuum als “Aanzetter tot Subversieve Acties”.
En wat inzake buskruit? Het internet leert ons: “... en het ouderwetse zwarte buskruit. Dit laatste is een mengsel van ca 75% kaliumnitraat (salpeter), 10% zwavel en 15% houtskool, ieder afzonderlijk fijn gepoederd en vermengd. Het resulterende gemengde poeder is brandbaar maar de effectiviteit van het mengsel kan nog belangrijk worden verbeterd door...”. Dit is toch al te dol! Het Internet de deur uit, te beginnen in Nederland!

Als een maatregel een te hoog beuhm-gehalte bezit heeft dat een implosief gevolg voor het effect én de bedenkers. NH₃ aftappen bij een ijsbaanvriesinstallatie - meent die VROM-iqunullius dat nu werkelijk? Een heel wat reëler draaiboek: de beruchte terrorist Ahmon Ni’yaqh parkeert bij de naderende Wereldkampioenschappen een bestelauto met twintig propaangasflessen en een ontsteker op een strategische plek bij de machinekamer van het ijsstation Thialf en die installatie draait nu al niet eens op NH₃. Beuhm.

Harja Blok - Hoofdredacteur Koude & Luchtbehandeling